Suplementy dla sportowców

Jak sprawdzić bezpieczeństwo antydopingowe?

Czy wiesz, że możesz stosować suplement zgodnie z zaleceniami producenta, a mimo to nieświadomie przyjąć substancję zabronioną w sporcie? Co więcej, może się ona znajdować w produkcie, którego skład na etykiecie nie budzi żadnych podejrzeń.

To nie scenariusz wymyślony na potrzeby kampanii ostrzegawczej. Zanieczyszczenie suplementów substancjami zabronionymi zostało udokumentowane w badaniach naukowych, a jego konsekwencje mogą być szczególnie dotkliwe dla zawodniczek i zawodników podlegających kontrolom antydopingowym.

W sporcie nawet nieświadome przyjęcie niedozwolonej substancji może prowadzić do poważnych konsekwencji. Utraty wyników, dyskwalifikacji, zawieszenia, a niekiedy również reputacji budowanej przez lata.

Dlatego jako dietetyczka sportowa chcę zwrócić Twoją uwagę na kwestię, która nadal zbyt rzadko pojawia się w rozmowach o suplementacji: niezależną kontrolę suplementów pod kątem substancji zabronionych w sporcie.

W tym artykule wyjaśnię, skąd bierze się ryzyko niezamierzonego dopingu, co mówią badania naukowe, jakie organizacje prowadzą niezależne kontrole suplementów i jak samodzielnie sprawdzić produkt, zanim zdecydujesz się go zastosować.

Suplementy sportowe a doping. Skąd bierze się ryzyko?

Suplementy sportowe obejmują szeroką grupę produktów: od kreatyny i kofeiny, przez odżywki białkowe, po preparaty przedtreningowe, napoje węglowodanowe i żele energetyczne. Niektóre zawierają składniki o dobrze udokumentowanym działaniu ergogenicznym. Inne mają przede wszystkim ułatwiać realizację potrzeb żywieniowych podczas treningów i zawodów.

Problem pojawia się wtedy, gdy rzeczywisty skład produktu różni się od deklarowanego.

Do suplementu mogą trafić substancje, których producent nie wymienił na etykiecie. Może to wynikać z niezamierzonego zanieczyszczenia surowców, niewystarczającej kontroli procesu produkcji lub celowego dodania niedeklarowanych składników.

Z perspektywy przepisów antydopingowych szczególnie istotne są substancje znajdujące się na Liście Substancji i Metod Zabronionych Światowej Agencji Antydopingowej (WADA).

Wśród nich znajdują się między innymi określone steroidy anaboliczno-androgenne, substancje stymulujące czy selektywne modulatory receptora androgenowego (SARM).

Niektóre z tych substancji mogą występować w produktach reklamowanych jako preparaty zwiększające masę mięśniową, przyspieszające redukcję tkanki tłuszczowej lub poprawiające wydolność.

Największy problem polega na tym, że zawodniczka nie zawsze ma możliwość rozpoznania takiego zagrożenia na podstawie samej etykiety.

Czy wszystkie suplementy sportowe są równie ryzykowne?

Nie.

Ryzyko nie jest jednakowe dla wszystkich kategorii produktów.

Szczególną ostrożność warto zachować wobec preparatów obiecujących wyjątkowo szybkie efekty, takich jak gwałtowny przyrost masy mięśniowej, spektakularne spalanie tkanki tłuszczowej czy bardzo silne pobudzenie.

Nie oznacza to, że każdy suplement z tych kategorii zawiera substancje zabronione. Nie oznacza również, że produkty z pozornie mniej ryzykownych kategorii są całkowicie wolne od możliwości zanieczyszczenia. Dlatego w sporcie wyczynowym znaczenie ma nie tylko rodzaj suplementu, ale również wiarygodność producenta, kontrola procesu produkcji i niezależne badanie konkretnych partii.

Co mówią badania naukowe o zanieczyszczeniu suplementów?

Badanie 634 suplementów z 13 krajów

Jedną z najczęściej cytowanych publikacji dotyczących niezamierzonego dopingu jest badanie Geyera i współpracowników z 2004 roku. Naukowcy przeanalizowali 634 suplementy diety zakupione w 13 krajach, pochodzące od 215 dostawców.

Poszukiwali w nich steroidów anaboliczno-androgennych, które nie zostały zadeklarowane na etykietach. W 94 produktach, czyli 14,8% wszystkich analizowanych próbek, wykryto niezadeklarowane steroidy anaboliczno-androgenne.

Co szczególnie interesujące, zanieczyszczenia wykrywano nie tylko w produktach pochodzących od firm oferujących prohormony.

W grupie suplementów pochodzących od producentów, którzy nie sprzedawali prohormonów, odsetek dodatnich wyników wynosił 9,6%. Wśród produktów firm oferujących prohormony było to 21,1%.

Badacze wykazali również, że przyjęcie suplementów zawierających niewielkie ilości prekursorów nandrolonu mogło prowadzić do dodatnich wyników kontroli antydopingowej. Warto jednak pamiętać o ograniczeniach tego badania. Produkty zakupiono w latach 2000-2001, a dobór próbek nie pozwala traktować wyników jako reprezentatywnych dla całego współczesnego rynku suplementów.

Nie możemy więc stwierdzić, że obecnie 14,8% suplementów dostępnych w Polsce lub na świecie zawiera substancje zabronione. Badanie potwierdza jednak coś bardzo istotnego: substancje niedeklarowane na etykiecie mogą znajdować się w produktach sprzedawanych jako zwykłe suplementy diety.

Źródło: Geyer i wsp. (2004).

Czy problem dotyczy wyłącznie dawnych suplementów?

Nie ma podstaw, aby uznać go za problem wyłącznie historyczny. W kolejnych latach opisywano zarówno przypadki zanieczyszczeń krzyżowych, jak i celowego dodawania do suplementów substancji farmakologicznie aktywnych.

Przykładowo Geyer i współpracownicy w publikacji przeglądowej z 2008 roku przedstawili przypadki wykrywania niezadeklarowanych steroidów anabolicznych w suplementach oraz zwrócili uwagę na ryzyko związane z procesami produkcyjnymi.

Autorzy opisali także przypadki zanieczyszczeń wykrywanych w produktach takich jak preparaty witaminowe i mineralne. To ważna informacja, ponieważ pokazuje, że problem nie ogranicza się wyłącznie do produktów reklamowanych jako suplementy wspomagające budowanie masy mięśniowej. Jednocześnie nie należy na podstawie takich doniesień wyciągać wniosku, że wszystkie suplementy witaminowe czy mineralne stanowią wysokie ryzyko antydopingowe.

Źródło: Geyer i wsp. (2008).

Co na ten temat mówi Międzynarodowy Komitet Olimpijski?

W konsensusie Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego dotyczącym suplementacji sportowców podkreślono, że odpowiednio dobrane suplementy mogą przynosić korzyści w określonych sytuacjach.

Autorzy zwrócili jednak uwagę na ryzyko związane z przyjmowaniem substancji zabronionych, które mogą znajdować się w suplementach bez wiedzy osoby je stosującej.

Zalecili indywidualną ocenę potrzeby suplementacji, potencjalnych korzyści oraz zagrożeń.

Suplementacja powinna być elementem przemyślanej strategii żywieniowej, a nie zbiorem przypadkowych produktów kupowanych pod wpływem reklamy.

Źródło: Maughan i wsp. (2018).

Dlaczego nieświadomy doping może mieć tak poważne konsekwencje?

W sporcie obowiązuje zasada odpowiedzialności obiektywnej (strict liability). Oznacza ona, że zawodniczka lub zawodnik odpowiada za obecność substancji zabronionej w swoim organizmie niezależnie od tego, czy jej przyjęcie było zamierzone. W praktyce nie wystarczy powiedzieć: „Nie wiedziałam, że ta substancja znajduje się w suplemencie”. Niezamierzone przyjęcie może mieć znaczenie podczas ustalania odpowiedzialności i wysokości sankcji, ale samo w sobie nie oznacza automatycznego uniknięcia konsekwencji.

Właśnie dlatego organizacje antydopingowe podkreślają znaczenie należytej staranności przy wyborze suplementów. Dla sportowca oznacza to konieczność podejmowania rozsądnych działań ograniczających ryzyko, w tym korzystania z niezależnych programów badających suplementy pod kątem substancji zabronionych.

Czy WADA certyfikuje suplementy sportowe?

Nie.

Światowa Agencja Antydopingowa (WADA) nie prowadzi programu certyfikowania suplementów jako bezpiecznych do stosowania w sporcie.

WADA publikuje między innymi Listę Substancji i Metod Zabronionych oraz opracowuje międzynarodowe standardy antydopingowe.

Dlatego informacja sugerująca, że suplement został „zatwierdzony przez WADA”, powinna wzbudzić Twoją czujność.

Istnieją natomiast niezależne programy, które badają produkty pod kątem wybranych substancji zabronionych.

I właśnie im przyjrzymy się teraz.

Jakie certyfikaty antydopingowe suplementów warto znać?

Na rynku funkcjonuje kilka programów niezależnej kontroli suplementów sportowych. Różnią się zakresem badań, częstotliwością kontroli, sposobem weryfikacji partii oraz wymaganiami wobec producentów. Poniżej przedstawiam pięć programów, które warto znać.

1. Informed Sport – niezależne badanie każdej partii suplementu

Informed Sport to międzynarodowy program certyfikacji suplementów sportowych prowadzony przez LGC.

Jednym z jego najważniejszych założeń jest badanie każdej partii certyfikowanego produktu przed wprowadzeniem jej do sprzedaży.

Program obejmuje:

• badania pod kątem ponad 285 substancji zabronionych lub istotnych z punktu widzenia ryzyka antydopingowego,
• ocenę procesu produkcji i systemów jakości,
• kontrolę surowców oraz ryzyka zanieczyszczenia,
• badanie każdej partii produktu,
• dodatkowe kontrole próbek kupowanych na rynku.

W oficjalnym rejestrze można wyszukiwać produkty, a następnie sprawdzać numery przebadanych partii.

To szczególnie istotne dla zawodniczek i zawodników, którzy chcą udokumentować staranność przy wyborze suplementów.

Ważne: obecność marki w programie Informed Sport nie oznacza, że wszystkie jej produkty są certyfikowane.

Oficjalna baza: Informed Sport.

2. NSF Certified for Sport – kontrola antydopingowa i jakościowa

NSF Certified for Sport to program niezależnej certyfikacji suplementów sportowych.

Jego zakres obejmuje zarówno kontrolę substancji zabronionych, jak i wybrane parametry jakości produktu.

W ramach programu prowadzone są między innymi:

• badania pod kątem substancji zabronionych,
• weryfikacja deklarowanego składu,
• kontrola wybranych zanieczyszczeń,
• audyty zakładów produkcyjnych,
• badania partii certyfikowanych produktów.

Istotne jest rozróżnienie pomiędzy programem NSF Certified for Sport a innymi certyfikatami NSF. Nie każdy produkt posiadający oznaczenie NSF został przebadany zgodnie z wymaganiami programu przeznaczonego dla sportowców.

Dlatego należy sprawdzić dokładny rodzaj certyfikacji.

Oficjalna baza: NSF Certified for Sport.

3. BSCG Certified Drug Free – kontrola substancji zabronionych

BSCG, czyli Banned Substances Control Group, prowadzi program Certified Drug Free.

W ramach certyfikacji każda partia produktu podlega badaniom pod kątem szerokiej grupy substancji, w tym substancji zabronionych w sporcie.

Program obejmuje również ocenę standardów produkcji i dodatkowe elementy kontroli jakości. BSCG prowadzi różne programy certyfikacyjne, dlatego warto zwracać uwagę na dokładną nazwę oznaczenia. BSCG Certified Drug Free nie jest tym samym co BSCG Certified Quality.

Oficjalna baza: BSCG.

4. Cologne List – niemiecki program ograniczania ryzyka dopingu

Cologne List, znana również jako Kölner Liste, to niemiecka platforma wspierająca ograniczanie ryzyka niezamierzonego dopingu.

Warunkiem umieszczenia produktu w rejestrze jest między innymi kontrola etykiety oraz analiza laboratoryjna pod kątem steroidów anabolicznych i substancji stymulujących, wykonywana co najmniej raz w roku.

Program uwzględnia również deklaracje producentów dotyczące ryzyka zanieczyszczenia.

W przeciwieństwie do programów wymagających kontroli każdej partii, obecność produktu na Cologne List nie oznacza automatycznie przebadania wszystkich jego partii.

To bardzo ważne rozróżnienie, szczególnie dla osób startujących w zawodach objętych kontrolami antydopingowymi.

Oficjalna baza: Cologne List.

5. HASTA – australijski program certyfikacji antydopingowej

HASTA, czyli Human and Supplement Testing Australia, prowadzi niezależny program badań i certyfikacji suplementów sportowych.

W przypadku produktów posiadających certyfikację HASTA wymagane jest badanie każdej partii. Program obejmuje również ocenę receptury oraz systemów jakości i standardów produkcyjnych. Badania koncentrują się na substancjach zabronionych przez WADA.

Warto podkreślić, że HASTA nie potwierdza skuteczności suplementów ani deklarowanych korzyści zdrowotnych i sportowych.

Oficjalna baza: HASTA.

Porównanie pięciu programów kontroli suplementów sportowych

Tabela dotyczy wskazanych programów, a nie wszystkich usług laboratoryjnych oferowanych przez te organizacje.

Każdy program ma własne kryteria i ograniczenia. Samo oznaczenie „przebadany” nie oznacza identycznego zakresu kontroli.

Jak sprawdzić suplement sportowy przed zakupem?

Weryfikacja suplementu nie musi być skomplikowana. Warto jednak wiedzieć, na jakie informacje zwracać uwagę.

Krok 1. Sprawdź produkt w oficjalnym rejestrze

Nie opieraj decyzji wyłącznie na logo certyfikacyjnym widocznym na opakowaniu. Wejdź na stronę odpowiedniego programu i wyszukaj produkt.

Krok 2. Zweryfikuj dokładną nazwę i wariant

Sprawdź, czy certyfikacja dotyczy konkretnego produktu, który zamierzasz kupić. Znaczenie może mieć jego smak, skład, forma lub wersja przeznaczona na określony rynek.

Krok 3. Sprawdź numer partii LOT/BATCH

To jeden z najważniejszych etapów. Numer partii znajdziesz zazwyczaj na opakowaniu, często w pobliżu daty minimalnej trwałości. Jeżeli program udostępnia wykaz przebadanych partii, porównaj numer z informacjami w rejestrze. Jeżeli nie możesz potwierdzić konkretnej partii, nie zakładaj automatycznie, że została przebadana.

Krok 4. Sprawdź zakres kontroli

Dowiedz się, czy program obejmuje każdą partię, czy tylko okresowe badania produktu.

Zwróć również uwagę na zakres analizowanych substancji.

Krok 5. Zachowaj dokumentację

Jeżeli podlegasz kontrolom antydopingowym, warto zachować:

• nazwę produktu i producenta,
• numer partii,
• dowód zakupu,
• zdjęcie opakowania,
• potwierdzenie weryfikacji w oficjalnym rejestrze.

Takie działania nie gwarantują uniknięcia konsekwencji w przypadku naruszenia przepisów antydopingowych, ale mogą stanowić element dokumentowania należytej staranności.

Czy certyfikat antydopingowy daje gwarancję bezpieczeństwa?

Nie.

Żaden program nie może zagwarantować całkowitego wyeliminowania ryzyka antydopingowego. Badania laboratoryjne obejmują określony zakres substancji, a metody analityczne mają swoje ograniczenia. Certyfikacja może jednak istotnie ograniczyć ryzyko związane z niezamierzonym przyjęciem substancji zabronionych.

Dlatego szczególnie w sporcie wyczynowym warto wybierać produkty objęte wiarygodnymi programami niezależnej kontroli. Nie chodzi o znalezienie suplementu z obietnicą stuprocentowego bezpieczeństwa. Chodzi o świadome ograniczanie ryzyka.

Czy suplement z certyfikatem antydopingowym jest skuteczniejszy?

Nie.

Certyfikacja antydopingowa nie potwierdza, że dany suplement poprawia wyniki sportowe.

Przykładowo kreatyna, kofeina, beta-alanina, azotany i wodorowęglan sodu należą do substancji, których działanie ergogeniczne zostało udokumentowane w określonych warunkach. Nie oznacza to jednak, że każda zawodniczka potrzebuje ich suplementacji.

Skuteczność zależy między innymi od rodzaju wysiłku, dawki, protokołu stosowania i indywidualnych uwarunkowań. Z kolei produkt posiadający certyfikat antydopingowy może zawierać składniki, których skuteczność w deklarowanym zastosowaniu nie została przekonująco potwierdzona.

Dlatego warto rozdzielać dwie kwestie:

• Czy suplement może przynieść korzyść sportową?

oraz

• Czy produkt został niezależnie przebadany pod kątem substancji zabronionych?

To dwa różne pytania, na które potrzebujemy dwóch różnych odpowiedzi.

Czy sportowcy amatorzy również powinni zwracać uwagę na certyfikację?

Tak, choć znaczenie certyfikacji będzie zależało od sytuacji.

Dla zawodniczek i zawodników objętych kontrolami antydopingowymi wybór odpowiednio przebadanych produktów ma szczególne znaczenie. Dla osób trenujących rekreacyjnie niezależna kontrola może być dodatkowym kryterium wyboru suplementu. Nie oznacza to jednak, że każdy produkt bez certyfikatu antydopingowego jest niebezpieczny. Warto również pamiętać, że nie wszystkie suplementy są niezbędne do osiągania dobrych wyników sportowych.

W wielu sytuacjach większe znaczenie dla zdrowia, regeneracji i wydolności będzie miała odpowiednia dostępność energii, podaż węglowodanów, białka, płynów oraz dobrze zaplanowany trening. Suplementacja powinna uzupełniać te podstawy, a nie próbować je zastępować.

Najczęstsze pytania o suplementy sportowe i doping

1. Czy kreatyna może spowodować pozytywny wynik kontroli antydopingowej?

Kreatyna nie znajduje się na Liście Substancji i Metod Zabronionych WADA.

Problemem może być jednak ewentualne zanieczyszczenie konkretnego preparatu substancją zabronioną.

Dlatego w sporcie wyczynowym warto wybierać produkty objęte niezależnymi badaniami antydopingowymi.

2. Czy suplement kupiony w aptece jest bezpieczny antydopingowo?

Miejsce zakupu nie stanowi gwarancji bezpieczeństwa antydopingowego.

Produkt dostępny w aptece również może nie posiadać niezależnej certyfikacji pod kątem substancji zabronionych.

3. Czy WADA zatwierdza suplementy sportowe?

Nie. WADA nie certyfikuje suplementów jako bezpiecznych dla sportowców.

Czy brak certyfikatu oznacza, że suplement zawiera doping?

Nie.

Brak certyfikacji oznacza jedynie, że nie mamy potwierdzenia udziału produktu w danym programie niezależnej kontroli.

Nie jest dowodem obecności substancji zabronionych.

4. Czy wystarczy sprawdzić logo certyfikatu na opakowaniu?

Nie.

Najlepiej zweryfikować produkt w oficjalnej bazie programu, a jeśli jest taka możliwość, również konkretny numer partii.

Jak ograniczyć ryzyko dopingu związanego z suplementacją?

W sporcie nie wystarczy wiedzieć, jakie działanie ma dany składnik. Warto również wiedzieć, skąd pochodzi produkt, jak jest kontrolowany i czy jego konkretna partia została niezależnie przebadana pod kątem substancji zabronionych.

Informed Sport, NSF Certified for Sport, BSCG Certified Drug Free, Cologne List i HASTA to programy, które mogą pomóc w podejmowaniu bardziej świadomych decyzji. Nie są jednak identyczne i nie zapewniają całkowitego wyeliminowania ryzyka.

Jako dietetyczka sportowa uważam, że odpowiedzialna suplementacja powinna opierać się na trzech filarach: rzeczywistej potrzebie, dowodach naukowych dotyczących skuteczności oraz świadomym zarządzaniu ryzykiem. Możesz doskonale znać działanie kreatyny, kofeiny czy beta-alaniny, a jednocześnie nie wiedzieć, czy suplement, który przyjmujesz, został przebadany pod kątem substancji zabronionych.

Dlatego zachęcam Cię do korzystania z oficjalnych rejestrów i sprawdzania produktów przed zakupem. Bo w sporcie liczy się nie tylko to, co pomaga Ci osiągać lepsze wyniki. Równie ważne jest to, co pozwala Ci chronić zdrowie, uczciwość rywalizacji i lata pracy włożonej w trening.

Oficjalne rejestry suplementów sportowych

Poniższe strony umożliwiają wyszukiwanie produktów objętych odpowiednimi programami kontroli:

1. Informed Sport – sport.wetestyoutrust.com/certified-brands
2. NSF Certified for Sport – https://www.nsfsport.com/certified-products/
3. BSCG Certified Drug Free – https://www.bscg.org/certified-drug-free-database
4. Cologne List – https://www.koelnerliste.com/en/product-database
5. HASTA – https://hasta.org.au/certified

Pamiętaj: status certyfikacji produktu i konkretnej partii może się zmieniać. Przed zastosowaniem suplementu sprawdź aktualne informacje w oficjalnym rejestrze.

Bibliografia

1. Geyer H., Parr M.K., Mareck U., Reinhart U., Schrader Y., Schänzer W. (2004). Analysis of non-hormonal nutritional supplements for anabolic-androgenic steroids – results of an international study. International Journal of Sports Medicine, 25(2), 124-129. DOI: 10.1055/s-2004-819955.
2. Geyer H. i wsp. (2008). Nutritional supplements cross-contaminated and faked with doping substances. Journal of Mass Spectrometry, 43(7), 892-902. DOI: 10.1002/jms.1452.
3. Maughan R.J. i wsp. (2018). IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. British Journal of Sports Medicine, 52(7), 439-455. DOI: 10.1136/bjsports-2018-099027.
4. Informed Sport. Supplement Certification Process. Oficjalna dokumentacja programu.
5. NSF Certified for Sport. Certification Program Requirements. Oficjalna dokumentacja programu.
6. BSCG. Certified Drug Free. Oficjalna dokumentacja programu.
7. Cologne List. Frequently Asked Questions. Oficjalna dokumentacja programu.
8. HASTA. HASTA Certified. Oficjalna dokumentacja programu.